Zbrodnie z jesieni 1939 r.

Po napaści Niemiec hitlerowskich na Polskę, w Nowej Wsi Wielkiej i Leszycach, od jesieni 1939 r. do wiosny 1940 r., działało silne ugrupowanie Selbstschutzu, paramilitarnej, zbrodniczej organizacji utworzonej przez przedstawicieli mniejszości niemieckiej zamieszkujących ten teren. Jest ono odpowiedzialne m.in. za dokonanie bestialskich zbrodni na polskich sąsiadach oraz na Polakach, wracających z wojennej ewakuacji w październiku i listopadzie 1939 r. 

Zbrodnie, w tym katowanie, śmiertelne pobicia, rozstrzeliwanie, odbywały się zarówno w tymczasowym areszcie w Nowej Wsi Wielkiej, na terenie sąsiadującym z tamtejszym cmentarzem, jak i w okolicznych lasach. Szczególnym okrucieństwem wyróżniali się Niemcy, przywódcy lokalnego ugrupowania Selbstschutz, mieszkańcy Leszyc – Paul Malzan i Aleks Witt. 

W 1945 r., po ucieczce Niemców, lokalne władze polskie i mieszkańcy, zdołali odszukać w różnych miejscach na terenie gminy Nowa Wieś Wielka, ekshumować i pochować w 16 mogiłach na miejscowym cmentarzu 513 zwłok pomordowanych Polaków. 

Upamiętnienie z 1979 r.

W 1979 r., w 40. rocznicę niemieckich zbrodni, pracownicy ówczesnego dużego powierzchniowo Nadleśnictwa Bydgoszcz, zbudowali pierwszy pomnik poświęcony pamięci leśników z terenu Puszczy Bydgoskiej – w tym przedwojennego Nadleśnictwa Leszyce – zamordowanych jesienią 1939 r. Obelisk stanął na skraju lasu, przy drodze łączącej Nową wieś Wielką z Leszycami. 

Na tej pierwszej tablicy z 1979 r. umieszczono znane wówczas nazwiska 23 leśników i robotników leśnych, ofiar niemieckich zbrodni z 1939 r. Było wśród nich 9 leśników: adiunkt p.o. nadleśniczego Zygmunt Ohl, 7 leśniczych i podleśniczych: Józef Bartol, Feliks Gról, Paweł Kaczyński, Stefan Ostojski, Stanisław Stanisławski, Jan Szymanek i Edmund Zieliński oraz gajowy Feliks Pietrzak. 

Na pamiątkowej tablicy zapisano również nazwiska 14 robotników leśnych, którzy pracowali w lasach przedwojennego Nadleśnictwa Leszyce. Byli to: Stanisław Trzybiński i jego trzech synów Feliks, Kacper i Marcin, Ignacy Błochowiak, Józef Dziadoń, Wojciech Gęściak, Franciszek Glapa, Franciszek Ilków, Ludwik Pacharzyna i jego syn Mateusz Pacharzyna, Leon Polcyn i jego syn Leon (Paweł) Polcyn junior oraz Józef Westphal. 

Odnowiona tablica z 2008 r.

W 2008 r. odnowiono tablicę na Pomniku, uzupełniając – na wniosek rodzin – listę pomordowanych o dwa nazwiska: leśniczego Artura Balaweldera i leśniczego Piotra Gawina, zamordowanych przez Niemców w okolicznych lasach razem z leśniczym Janem Szymankiem, w drodze powrotnej z ewakuacji 11 października 1939 r.  Obecnie na tablicy Pomnika w Leszycach widnieje 25 nazwisk pracowników leśnych, zamordowanych podczas wojny przez Niemców. Jest wśród nich 11 leśników oraz 14 robotników leśnych.

Puszcza Bydgoska to tylko jeden z wielu kompleksów leśnych na mapie niemieckiej Zbrodni Pomorskiej 1939 r., gdzie zginęli leśnicy i robotnicy leśni, obywatele II Rzeczypospolitej. O ile ogólną liczbę leśników tego aktu ludobójstwa udało się ustalić na co najmniej 82 ofiary, o tyle liczba robotników leśnych jest bardzo trudna, wręcz niemożliwa do ustalenia ze względu na brak i zniszczenie dokumentacji oraz w wielu przypadkach - zatarcie śladów zbrodni przez niemieckich sprawców.

Tadeusz Chrzanowski